Valentijnsdag – door Bas Zevenbergen

Er zullen maar weinig mensen zijn die zaterdag -wanneer de bloemen worden gekocht, de parfumeriezaken worden bestormd en de miljoenen appjes en (s)chatjes door de cloud vliegen- denken aan de Romeinse keizer Claudius II.

Toch stond deze veldheer ooit aan de basis van Valentijnsdag, althans volgens de (historisch totaal onjuiste) overlevering. Claudius, hij regeerde slechts twee jaar, verbood namelijk jonge mannen te trouwen, hij had ze nodig voor zijn leger.

De priester Valentinus was het met dit verbod oneens, toonde zich keizerlijk ongehoorzaam en trouwde jonge geliefden in het geheim. Hij werd gevangen gezet en veroordeeld tot de dood.

HET BRIEFJE
Nog voor zijn veroordeling verrichtte hij een (historisch niet bewezen) wonder. Hij zou de blinde dochter van zijn cipier hebben genezen. Vlak voor zijn executie schreef hij haar nog een briefje met als laatste woorden “van jouw Valentijn”. Een tekst die eeuwen later nog zou worden gebruikt in liefdesbrieven, kaarten en tegenwoordig in de bovengenoemde digitale communicatiekanalen.

DE LIEFDESBRIEF
Op 17^e-eeuwse schilderijen waren de liefdesbrieven een zeer geliefd thema, zoals op de ‘Brieflezende vrouw’  van Vermeer. Dat het hier een liefdesbrief betreft wordt zeer opvallend ondersteund door de reusachtige Cupido aan de wand. Iemand moet dat ongeveer tachtig jaar na de dood van Vermeer afschuwelijk hebben gevonden, want het liefdesgodje werd overschilderd en was honderden jaren niet te zien. Pas na een restauratie in het museum van Dresden is dit meesterwerkje sinds 2021 weer in volle glorie te bewonderen.

Afb 1. Vermeer- Brieflezende Vrouw (1657/59)

Vermeer geeft de kijker hier wel een waarschuwing mee. De Cupido vertrapt namelijk met zijn linkervoet een masker (symbool van het bedrog) en hij heeft in zijn linkerhand een niet zichtbare ring. Deze ring kan iemand onzichtbaar maken. De waarschuwing is duidelijk: liefde mag nooit bedrog of onzichtbaar zijn.

MUZIEK DOET HARTEN SMELTEN
Een andere manier om de liefde te tonen, was door samen te musiceren. Een bekend versje luidde (vrij vertaald): “Leert luit, leert klavecimbel spelen, de snaren zullen de harten strelen.”

Hier zien we hoe Jan Steen het liefdesspel laat beginnen. Een jonge vrouw zit geconcentreerd achter haar klavecimbel, terwijl een man alleen oog voor haar heeft. Op de achtergrond zien we een bediende (of familielid) met een luit de kamer betreden. Het is een kwestie van tijd voordat de twee de liefde voor en met elkaar  zullen vinden.

Afb. 2 Jan Steen – Klavecimbel ca. 1659

VENUS IN ALKMAAR
De godin van de liefde mag in dit verhaal natuurlijk niet ontbreken. Zeker niet omdat in het Stedelijk Museum dit prachtige schilderij van de Caesar van Everdingen hangt: Venus en Amor.

Afb.3  Venus en Amor – ca. 1660

Van Everdingen laat hier zijn fantastische, classicistische techniek zien. De Alkmaarder was een van de bekendste schilders uit de 17e eeuw en kreeg grote opdrachten. Zo beschilderde hij, samen met elf andere schilders, de Oranjezaal van Paleis Huis ten Bosch.

Venus is hier afgebeeld met een gouden appel in haar hand: een symbool voor haar schoonheid. Amor is haar trouwe metgezel. Het liefdesgodje kijkt in een spiegel, het symbool van ijdelheid en de vergankelijkheid van uiterlijke schoonheid. Natuurlijk ontbreken ook zijn pijl en boog niet; aanstaande zaterdag moeten zijn pijlen weer menig hart treffen

Bas Zevenbergen
The fun part of Art
www.thefunpartofart.com