Sinterklaas – door Bas Zevenbergen

“Sinte Niclaes bisschop, goed heiligman,
wil je wat in me schoentje geven, God loont u dan”

Dit waren de eerste regels van een bekend liedje dat in de 17^e eeuw op Sinterklasavond werd gezongen. Het lijkt erop dat het verbasterd is tot het ‘Sinterklaas kapoentje’ wat tegenwoordig nog steeds luid en zeer duidelijk in de huiskamers klinkt.

Een heerlijk simpel (straat)liedje waarvan slechts weinige de tekst echt begrijpen. Of weet u (allemaal) wat een kapoentje is?

KAPOENTJE
Nu ben ik de laatste die dit feestje op de 5^e wil bederven, maar misschien is enige voorzichtigheid toch geboden. Een kapoen is namelijk een gecastreerde haan.

Nu weet ik het niet, maar wanneer mijn (klein)kinderen aan mij vragen: “hé gecastreerde haan mag ik de nieuwste PlayStation 125 of een AI-gestuurde Barbie-pop”, acht ik de kans op succes zeer klein.

Omdat ik niet zeker weet of deze tekst ook doordringt tot de kleinsten onder ons, ben ik even voorzichtig om hier de (erotische) uitleg over de schoen en de laars (ook op 17^e-eeuwse schilderijen) te geven. Een tipje van de sluier…. “de schoen van een ander passen” betekende dat iemand het niet zo nauw nam met zijn of haar relatie.

Trouwens het was in die tijd ook een feest voor volwassenen. Dat blijkt uit een gedichtje uit 1654 waar iemand aan Sinterklaas  wel een heel apart cadeau vraagt:

“(Ik vraag) Niet om Soetekoek  of Vijgen,
of om Kinders Poppe-goed
Laat my een vrijer krijgen.”

GESCHILDERD FEESTJE
Maar ik moet het natuurlijk eigenlijk over schilderijen hebben. Voor ik daaraan begin moet u weten dat Sinterklaas eigenlijk een katholiek feest was en door de streng protestante kerk (die het gezag had in de Gouden Eeuw) verboden was.

Maar het was een traditioneel feest, nog uit de tijd dat er geen onderscheid was tussen katholiek en protestant. Dus omdat iedereen het nog vierde en het zich thuis in de familiekring plaatsvond, werd het gedoogd. Dit tot frustratie van veel dominees.

Ik heb twee schilderijen uitgezocht, van een protestante en van een katholieke schilder. Zoek de verschillen 😊

Afb.1 Sint Nicolaasfeest – Richard Brakenburgh 1685 @Rijksmuseum

Dit schilderij is van de protestant Brakenburgh en eigenlijk valt direct de (calvinistische) soberheid op. We kunnen niet echt zien dat het hier om een feest gaat. Er wordt niet gelachen of gezongen. Eigenlijk zijn alle ogen gericht op de huilende jongen die een roe in zijn schoen heeft gekregen. Brakenburgh lijkt gehoor te geven aan de oproep die de dominees deden om niet mee te doen aan afgoderij of aan de (duivelse) eet- en drankgewoontes.

Hoe anders is het op het feestje van de katholieke rebel Jan Steen.

Afb.2  St. Nicolaasfeest 1665 – @Rijksmuseum

Hier zien we weliswaar ook een huilend jongetje met een roe in zijn schoen, maar er wordt ook luidkeels onder de schoorsteen gezongen en gelachen, en zijn er cadeautjes en snoep in iedere hoek.

En hier staat een vrolijk meisje centraal met cadeautjes. Naast een emmertje met diverse lekkernijen, hebben de presentjes een duidelijk katholiek karakter. Zo zien we een pop van de apostel Johannes de Doper en de haan van Petrus.

Het lijkt erop dat Jan Steen hier, in een tijd van religieuze conflicten, een politiek-religieus statement wil maken. “Wie zoet is (het meisje, de katholiek) krijgt lekkers , wie stout is (de jongen, de protestant) de roe.”

Misschien een overdreven interpretatie, maar een beetje ‘ge-waag-d’ mag hier wel.

Bas Zevenbergen
The fun part of Art
www.thefunpartofart.com