Ren je rot…!  Complete schaamte zonder functie – Ilse Ketzer

Voor de oudere lezers onder ons is *Ren je rot…!* waarschijnlijk nog bekend: een kindertelevisieprogramma uit een tijd waarin kinderen nog hutten bouwden, zich verveelden en op straat hingen, zonder dat de wereld voortdurend meekijkt. Ook ik keek er jarenlang met veel plezier naar. Totdat het noodlot toesloeg.

Met een groep kinderen uit onze straat gingen we naar theater De Vest in Alkmaar voor een livevoorstelling van ‘Ren je rot…!’ Daar zaten we dan, ergens midden in de grote zaal. Een groepje van tien, misschien vijftien. Onze straat kende — zoals iedere straat vroeger — een natuurlijke hiërarchie. Je had de stoere, de drukke, de grappige, de stille en natuurlijk degene met het brilletje. Dat was ik.Ik was bovendien ook nog de jongste. Kortom: een perfecte prooi.

Uitgerekend ik werd door presentator Martin Brozius uitgekozen om het podium op te komen. Of beter gezegd: sociaal gedwongen. Want als vijftien kids tegelijk “Jaaaaa zij wil wel!” beginnen te schreeuwen, heb je als achtjarige weinig democratische inspraak meer.

Daar stond ik dan. Midden op het podium. Onder de spotlights. Met een echte microfoon.

Martin vroeg:
“Wil jij in de Gloria zingen?”
In mijn hoofd brak totale paniek uit.
Wat bedoelde hij? Gloria?
Bedoelde hij soms ‘Glory Glory Hallelujah’? Dat lied had ik nét leren spelen op het orgel. Alleen de melodie. Niet de tekst. Bovendien was het Engels en ik was acht.

Maar Martin bleef de vraag herhalen.
En ik bleef kijken alsof ik zojuist cognitief was uitgestapt.
De zaal begon te lachen.
Mijn straatvriendjes nog harder.

Uiteindelijk begon ik te huilen. Pas veel later begreep ik trouwens dat Martin helemaal niet ‘Glory Glory Hallelujah’ bedoelde, maar gewoon “Lang zal ze leven… in de Gloria.” Dat hielp achteraf ook niet echt mee voor mijn straatreputatie. Ik kreeg een zak snoep mee als emotionele schadevergoeding en mocht weer gaan zitten. Nog nooit had ik zoveel schaamte gevoeld als op dat moment.

En het mooie van schaamte is: het blijft nooit beperkt tot het moment zelf. Nee, schaamte reist met je mee. Naar huis. Naar school. Naar verjaardagen. Zelfs binnen het gezin werd het incident nog jarenlang opgevoerd.
“Zing jij nog even in de Gloria?”

Schaamte is de angst om je plek in de kudde te verliezen
Schaamte is een bijzondere emotie. Psychologen zeggen dat het ontstaat zodra een kind ontdekt dat andere mensen naar hem kijken én daar iets van vinden. Eigenlijk is schaamte de angst om je plek in de kudde te verliezen.

Best nuttig dus.

Zonder schaamte zouden we waarschijnlijk allemaal: voordringen bij de bakker, na een etentje vragen of er ergens nog een snackbar open is, luid bellen in stiltecoupés en tijdens een verjaardag vragen of iemand “nou écht gelukkig is in die relatie”.
Of…. president van een groot land worden en dagelijks complete wartaal op internet gooien.

Schaamte is namelijk sociale lijm. Het helpt ons rekening te houden met anderen. Het voorkomt dat de samenleving verandert in één grote Instagram-reactiesectie.
Alleen lijkt die functie tegenwoordig soms defect geraakt.
Bij sommige politieke leiders, influencers en techmiljardairs is schaamte volledig verdampt. Vroeger schaamde men zich nog voor grootheidswaanzin. Tegenwoordig krijg je er aandelenopties en miljoenen volgers voor.

Collectief belangrijker dan het individu
In Japan speelt schaamte overigens nog steeds een belangrijke maatschappelijke rol. Daar is gezichtsverlies vermijden essentieel en is het collectief belangrijker dan het individu. Beleefdheid en bescheidenheid zijn er bijna een nationale infrastructuur. Wij Nederlanders vinden dat soms overdreven, maar eerlijk gezegd: een klein beetje meer schaamte zou onze talkshows af en toe goed doen.

Toch blijf ik na al die jaren zoeken naar de functie van mijn eigen schaamtevolle moment op dat podium in Alkmaar.

Heeft het me sterker gemaakt?
Misschien.

Heeft het karakter gevormd?
Wellicht.

Heeft het ervoor gezorgd dat ik nooit meer vrijwillig karaoke doe?
Absoluut.

Maar ergens is het ook geruststellend dat we kunnen blozen. Dat we geraakt worden door hoe anderen ons zien. Misschien is schaamte uiteindelijk gewoon de prijs die we betalen voor het verlangen erbij te horen.
En gelukkig heeft de kudde mij uiteindelijk toch weer opgenomen.

Glory, glory, hallelujah.

Ilse Ketser
www.ziedend.com