Kerkstrijd – door Bas Zevenbergen

Tijdens het Paasweekend moest ik even terugdenken aan het relletje rond de Grote Kerk, drie maanden terug. De Protestantse Gemeente wilde de Grote Kerk afhuren om er een paasdienst te houden. Op zich had deze vraag wel iets ironisch: een kerkgemeenschap die vraagt om een kerk te huren.

Het verzoek werd afgewezen. Geloofsgemeenschappen boos, gemeenteraad bijeen en, jaja, zelfs vragen in de Tweede Kamer. Als ik het goed begrepen heb is er na wat overleg duidelijk geworden dat zo’n dienst in de toekomst wel mogelijk is, mits het past in de overvolle evenementen-agenda (in 2025 waren er ongeveer 130 activiteiten en 250.000 bezoekers) van Theater De Vest i.s.m. Stichting Behoud van de Grote Kerk.

Voor hen die denken dat er vroeger alleen maar kerkdiensten (met de bijhorende huwelijks- en begrafenisplechtigheden)  werden gehouden in bijvoorbeeld de Grote Kerk, die hebben het mis. Op 17^e-eeuwse schilderijen is te zien dat een kerk toen al een multifunctionele functie had.

Eerst even kijken naar een schilderij van de Grote Kerk uit ca. 1665,  geschilderd door Pieter Saenredam (1597-1665).  Er is weinig reuring te zien op dit schilderij, op dat hondje na dat tegen één van de pilaren plast.

Wel heeft Saenredam natuurlijk het orgel prachtig afgebeeld. Het (op dit werk) niet zichtbare orgelluik heeft trouwens wel een politiek tintje. Op het orgelluik heeft Caesar van Everdingen de overwinning van David op Goliath afgebeeld, een verwijzing naar de overwinning van de kleine Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden op het machtige Spanje.

Afb.1 Grote Kerk, Saenredam @Stedelijk Museum Alkmaar

De Alkmaarder Emanuel de Witte (1617-1692) was een absolute grootmeester in het schilderen van kerkinterieurs. Helaas voor ons liet hij zijn geboortestad al snel links liggen; nadat hij naar steden als Rotterdam, Delft en Amsterdam was vertrokken, leek hij Alkmaar compleet te zijn vergeten.

Toch bieden zijn schilderijen een fascinerende blik op het dagelijks leven van toen. In de 17e eeuw waren kerken namelijk veel meer dan alleen een plek voor gebed; het waren de “huiskamers” van de stad, ook wel “wandelkerken” genoemd. De deuren stonden overdag wagenwijd open voor iedereen.

Op het onderstaande schilderij zien we de kerk in haar volle, multifunctionele glorie. Terwijl handelaren op de voorgrond een deal bezegelen, stapt op de achtergrond een gewichtig gezelschap binnen voor een vergadering. De kerk was destijds een soort 17e-eeuws sociaal-cultureel centrum: er werd vergaderd, er werden waren verkocht en ondertussen werd er ook nog gewoon gewerkt (het delven van een graf).

Dagelijks werden er orgelconcerten gegeven en er werden stadsfeesten in de kerk georganiseerd (bijvoorbeeld de viering van een verjaardag van een prins of een belangrijke militaire overwinning).

En…ook hier zien we een hond doodgemoedereerd tegen een pilaar pissen. De diepere betekenis van deze handeling is mij een raadsel.

Afb.2 Emanuel de Witte – Interieur van de Oude Kerk te Amsterdam (ca.1660)

Een multifunctionele kerk is dus zeker niet nieuw. Wie weet is dit een inspiratie voor de gesprekken over een paasdienst in de Grote Kerk in 2027.

Bas Zevenbergen
The fun part of Art
www.thefunpartofart.com