Het fun part of art: Claes Jacobsz. van der Heck uitgelicht door Bas Zevenbergen
Beste Waagstuklezers, Ik ben Bas Zevenbergen. Docent geschiedenis/maatschappijleer geweest op het huidige Regius College te Schagen, langs de sportvelden gelopen voor de kabelkranten, RTV NH en andere media en nu doe ik iets met 17e-eeuwse schilderkunst. Sinds 2022 heb ik een platform, The Fun Part of Art, bestaande uit een virtueel museum en een tweemaandelijks magazine.
Op mijn 17e was ik al dagelijks te vinden in het Rijksmuseum. Was ik een kunstfreak, een nerd? Welnee, wij woonden in het Rijksmuseum. Ik geef toe dat dat redelijk uniek was. Mijn vader had daar een functie; hij was (mede)verantwoordelijk voor alle niet-kunstgerelateerde zaken (vooral de bewaking) en wij woonden in een niet onaardige dienstwoning. Tja, en dan stap je weleens het museum in, verkocht ik boekjes en reproducties, bezocht diverse tentoonstellingen en deed mijn eerste gidsklusjes. Kortom: de belangstelling voor, met name, de schilderkunst nam toe. En nu mag ik eens per vier weken een schilderij bespreken in Het Waagstuk. Een uitdaging en ontzettend leuk om te mogen doen. Vijftien seconden: dat is de gemiddelde tijd dat een museumbezoeker naar een schilderij kijkt. Ik hoop jullie aandacht langer vast te houden.
CLAES JACOBSZ. VAN DER HECK “Alleen bekend van straatnamen” is een rubriek in het Fun Part of Art-magazine. In De Hoef ligt de Van der Heckstraat, al vraag ik me af hoeveel Alkmaarders dit straatje kennen. De straat is vernoemd naar Claes Jacobsz. van der Heck. Van der Heck werd ergens tussen 1575 en 1580 geboren. Zijn vader werd in 1580 ingeschreven in Alkmaar. Claes Jacobsz. is misschien niet in Alkmaar geboren, maar heeft hier wel zijn leven lang, op de Langestraat 108, gewoond en gewerkt. In 1612/1613 kreeg hij zijn eerste grote opdracht. Hij werd gevraagd om de officieren van de “oude schutterij” te portretteren. Zij kwamen samen in hun verenigingsgebouw De Doelen (hoek Doelenstraat/St. Jorisstraat) en oefenden op het Doelenveld. De “jonge schutterij” kwam trouwens samen op Doelenstraat 3 (restaurant Lindentuin). Verreweg de meeste schuttersstukken uit de Gouden Eeuw leken op de statige elftalfoto’s van nu. Maar het aardige, zeg maar gerust unieke, van Claes van der Heck is dat hij voor een andere aanpak koos.
DE OFFICIEREN VAN DE OUDE SCHUTTERIJ – 1613 (99 × 108,5 cm) – STEDELIJK MUSEUM ALKMAAR Op het schuttersstuk van Van der Heck zien we de schutters ontspannen staan en zitten in een tuin ergens buiten de muren van Alkmaar. Van enige organisatie is geen sprake op deze “vrijdagmiddagborrel”. Die levendigheid zien we ook terug op de schuttersstukken van Frans Hals en Rembrandt. Maar Claes Jacobsz. van der Heck schilderde dit werk in 1613. Het eerste schuttersstuk van Frans Hals dateert uit 1617, Rembrandt schilderde de Nachtwacht in 1642. Was Van der Heck een trendsetter? Het lijkt wat vergezocht, maar het is niet onmogelijk dat Van der Heck en Hals elkaar in Haarlem ontmoet hebben. Het gebouw op de achtergrond is mogelijk het bekende pannenkoekenhuis Duinvermaak te Bergen. Die suggestie is terug te vinden in een catalogus van het Stedelijk Museum, dat in 2015/2016 een tentoonstelling over Van der Heck organiseerde.
Aan de horizon zien we (met veel moeite) de contouren van de Grote Kerk.
Achter de schutters heeft Van der Heck zichzelf samen met zijn vrouw afgebeeld. Het is geen overdreven arrogantie, maar meer een signering, zijn handtekening. Hij was niet de enige die dit deed. Op de Nachtwacht bijvoorbeeld is ook (met veel moeite) het gezicht van Rembrandt te zien. En dan tenslotte nog een opvallend detail: er zijn geen wapens te zien. Het blijft natuurlijk gissen naar een verklaring; het zou te maken kunnen hebben met het feit dat dit schilderij gemaakt is gedurende het Twaalfjarig Bestand (1609–1621), ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog. De wapens waren even, wat de oorlog betreft, neergelegd. Aan de andere kant hadden de schutters ook de plicht zich te wapenen tegen andere misstanden in de stad. De namen van de schutters zijn bekend (te vinden in het stadsarchief), al is het niet precies te zeggen wie wie is op dit schilderij.
Bronnen/foto: Stedelijk Museum Alkmaar
Catalogus “Claes Jacobsz. van der Heck – Alkmaarse schilder in de Gouden Eeuw” (Klinkert/Taatgen)
