Hekken in Alkmaar – door Lucas Zimmerman
Alkmaar heeft sinds 6 maart 2026 een derde Hek erbij. De andere twee liggen bij de Boombrug en de Schermerbrug.
Deze hekken lagen vroeger rond de stad bij de toegangspoorten. Vanaf de middeleeuwen werden de poorten in de stadswal aangebracht om de stad bij nacht en ontij af te sluiten tegen ongenode gasten. Later, in de 19e eeuw, werden de hekken voornamelijk gebruikt als plek om de gemeentelijke belastingen te heffen. Daar lagen ook bruggen bij waarover je de stad uit of in ging.
Ter verduidelijking: in en vóór de middeleeuwen was de verdediging van een kasteel of stad in ons vlakke land geregeld met een muur of aarden wal, die om een stad heen liep. Om de stad binnen te komen moest door een poort. Omdat er rond de stad veelal een gracht lag als extra verdediging moest je, om bij de poort te komen, over de ophaalbrug, die vanuit de stad kon worden opgehaald of neergelaten. Voorbij de ophaalbrug, vanuit de stad gezien, was er de hamei met het Hek. Het Hek werd bij nacht en ontij gesloten om zodoende de stad te vrijwaren van ongenode gasten. Het Hek voorkwam ook dat men de gracht inliep bij een opgehaalde brug. Op een uitsnede van de kaart van Cornelis Drebbel is die opbouw goed te zien, in dit geval bij het Nieuwlanderhek.
Aan de west- en zuidkant van de stad was er ooit een uitbreiding waardoor er een Poort-Brug-Hek-situatie is van vóór 1560 en die van na 1573. Aan de noordkant was er geen uitbreiding en aan de oostkant was er een waterfront met palen en bomen in het water en de Boom-Poort, -Brug, -Hek en de Schermer-Poort, -Brug, -Hek-opstelling.
Alle drie de hekken die nu nog in Alkmaar staan, zijn pas weer in de vorige en huidige eeuw aangebracht. Ze waren alle drie, met de andere hekken bij de toegangspoorten van de stad, verdwenen omdat die niet nodig waren voor onze verdediging.
Zo is Nieuwlanderhek aangebracht na dat Spanjaarden in 1573 waren vertrokken en werd het in 1882 afgebroken. Op 6 maart werd een replica, op basis van een foto uit 1870, van het hek geopend.
Het Hek met de Boombrug en de bijbehorende poort zijn zo’n acht jaar na het beleg en als afronding van het maken van de Vestingwal aangelegd. De uit 1725 daterende hameipoort met Hek werd zo’n honderdvijftig jaar later gesloopt en een kleine honderdveertig jaar later, in september 2015, weer aangebracht bij de gerenoveerde brug. Daarbij is gebruik gemaakt van het oude voorbeeld.
Het hek bij de Schermerbrug is van na het droogmaken van de Schermeer in 1635 aangebracht. De stenen hameipijlers zijn er ruim zeventig jaar later in 1712 aangebracht. Dit jongste hek van Alkmaar heeft de oudste nog originele hamei met het beeldhouwwerk van Jacob Vennekool.
De andere hekken die er zijn geweest en niet meer terugkomen, omdat de situatie er te veel is veranderd, zijn het hek bij de Tessels barrière en de hekken bij de Friesche poort en de Kennemerpoort.
Voor deze laatste poort werd, in het Regionieuws van het Noordhollands Dagblad van zaterdag 7 maart, door een politieke partij gesuggereerd dat die bij de Oudegracht weer terug kan komen.
Voor de drie teruggebrachte hekken was er voldoende historisch materiaal om er een verantwoorde hamei met Hek te plaatsen. Voor de situatie aan de Oudegracht is alleen de kaart van Van Deventer uit 1560 en de opgraving uit 1981 een bron.
Wil je dat doen, dan zou je ook de Wagenaarsbrug moeten afbreken en er een veel smallere ophaalbrug moeten terugbrengen. Je zou daarvoor in de plaats het Hek ook bij de huidige Heilooërbrug kunnen terugbrengen. In dat geval liggen alle hekken op de vestingwal zoals die op de kaart uit 1597 zijn te zien. Alleen het Schermerhek is dan nog niet. Ook bij het Hek bij de Heilooërbrug zou de huidige brug vervangen moeten worden door een veel smallere ophaalbrug.
De vraag is dan hoe ver je moet gaan met historische aanpassingen.
Volg Lucas op: Facebook: Je bent Alkmaarder als…
