De (kaas)stukjes vallen samen – door Bas Zevenbergen

Afgelopen vrijdag fietste ik richting het centrum, een ritje dat ik regelmatig maak vanwege enkele sociale activiteiten. Bij de Bergerrotonde werd ik, hoewel ik al ruim 43 jaar in Alkmaar woon, “verrast” door touringcars en een horde toeristen op weg naar de Kaasmarkt. Dit voor Alkmaar prachtige evenement, een toeristische trekpleister van de eerste orde, zit nog steeds niet in mijn systeem. Een zwakte, ik geef het toe.

Om de massa in de stad te vermijden, schakelde ik over naar plan B: koffie op het terras van Klunder. Tijdens het socialiseren met mijn mobiel las ik een mailtje van de redactrice van dit mooie onlinemagazine. Sylvia vroeg mij of ik al over mijn nieuwe column had nagedacht. Nee dus, maar op dat moment wel.

Een blik op het Stedelijk Museum (tenslotte moet ik het van schilderijen hebben) en het onderwerp was daar: de Kaasmarkt.

Aangezien ik even moest wachten tot het museum om elf uur open zou gaan, richtte ik mij via (het niet altijd betrouwbare) ChatGPT tot wat basisinformatie. En daar viel het laatste (kaas)stukje op zijn plaats: het kaasdragersgilde werd in juni 1593 opgericht.

PRENTEN EN SCHILDERIJEN
In de zoektocht naar kunstwerken die over de Kaasmarkt zijn gemaakt valt op dat de Alkmaarse meesters (bij mijn weten) geen of weinig aandacht hebben besteed aan het  historische en economische hart van onze Kaasstad. Dus moeten we het hebben van creativiteit van buiten onze stadspoorten.

De Amsterdammer Romeyn de Hooghe maakte in 1674 de onderstaande (later ingekleurde) prent. Hij gebruikte een schilderij (in bezit van het Stedelijk Museum) van een anonieme schilder als voorbeeld.

Afb 1 Romeyn de Hooghe  ‘WAEGH  en KAESMARCKT’ 1674 (42 x 63)

Natuurlijk staat het Waaggebouw hier (zeer gedetailleerd getekend) centraal. Verder is het een drukte van belang, ook toen al. We zien tussen de kaasdragers met de houten berries (volgeladen met zoetmelkse kaas) en ‘zetters’ door, de handelaren en mensen uit alle lagen van de bevolking. Op de voorgrond worden de platbodems en schuiten  gelost voor de verkoop of volgeladen voor de export.

De prent is ook een eerbetoon aan het stadsbestuur. Dat zien we aan de cartouche (omlijste tekst) rechtsboven. We zien hierin het wapen van Alkmaar, de familiewapens van de toenmalige schout en de vier burgemeesters en figuren die de welvaart en de rechtvaardigheid van de stad symboliseren.

Heel wat rustiger gaat het eraan toe op de (eveneens ingekleurde) prent van De Vries. Een prachtig 19^e-eeuws beeld vanuit het waaggebouw op het Waagplein met de bekende activiteiten.

Afb.2 R. de Vries Wegen van de kazen in het Waaggebouw  1870 @Erfgoed Alkmaar 

IM- EN EXPRESSIES
Voor de Bathbrug laden twee kaasdragers hun berrie vol met net aangeleverde kazen. De steentjes op de kruising van de Mient en het Fnidsen zijn te tellen. Ook de details op de Waagtoren zijn goed zichtbaar op het schilderij van Tinus de Jongh. Maar zijn licht impressionistische stijl is zichtbaar in de manier waarop hij de figuren op het plein heeft afgebeeld. Dit schilderij heeft hij geschilderd kort voor of tijdens de Eerste Wereldoorlog. In die periode kende de markt een paar topjaren. In deze onrustige periode was1916 was een recordjaar, toen er een enorme vraag naar voedsel was en de prijzen stegen. Ach, we weten er ook nu alles van.

Afb 3. Tinus de Jongh (Amsterdam 1885- Bloemfontein 1942)

‘Kaasmarkt te Alkmaar’  ca. 1915 (60×45)

Afb 4. Gerard Beukers (1881-1947)   Kaasdragers 1932 (39×30)

Gerard Beukers laat in zijn schilderijen, net als De Jongh, het ‘Hollandse leven’ zien: een stukje nationalisme in de woelige crisisjaren vlak voor de Tweede Wereldoorlog. Hij heeft echter meer aandacht voor de sfeer en legt het accent op het glanzende licht op de kazen.

CHARLEY TOOROP

Het schilderij van Charley Toorop is een indrukwekkend, eigenzinnig expressionistisch schilderij over dit oer-Hollandse tafereel.

Afb 5. Charley Toorop (Katwijk 1891  – Bergen 1955)
Kaasmarkt van Alkmaar  1932/33 (173,5 x  204) @Stedelijk Museum

Toorop wilde de fysieke realiteit en het stoere van het vak in beeld brengen; hij was wars van romantiek. De twee kaasdragers (let op hun stevige, knoestige handen) hebben in het atelier van Toorop model gestaan. Hun namen zijn ook bekend: Pier ‘de Koster’ Visser en Jaap ‘Knoest’ van de Kamer.

Het Stedelijk Museum noemt deze kaasdragers “symbolen van menselijke waardigheid en onverzettelijkheid”.

Na de oorlog werd de Kaasmarkt steeds meer een toeristische attractie en werden de schilderijen en prenten vervangen door miljoenen foto’s en video’s. In het begin van deze eeuw ben ik zelf ook rondgedragen, zittend op een berrie. Foto’s daarvan zullen wel ergens diep in Japanse, Amerikaanse of Duitse schoenendozen zijn beland. Dat zou best weleens de reden kunnen zijn dat de Kaasmarkt op vrijdag nog steeds niet in mijn systeem zit.

Bas Zevenbergen
The fun part of Art
www.thefunpartofart.com