Bruggen in Alkmaar, De ophaalbrug – door Lucas Zimmerman

In het westen van ons vlakke, waterrijke Nederland zal de eerste brug wel een boomstam zijn geweest als vaste brug over een sloot. Gaandeweg ontwikkelde dat zich tot een wat comfortabelere houten constructie met een vlak, houten wegdek.

Een andere ontwikkeling ontstond er bij het boerenerf en de versterkte woonstede, die men na zonsondergang wilde afsluiten voor ongenode gasten. Was er water rondom de versterking, dan was er ook een brug. Om het erf af te sluiten haalde je de brug weg. Voor het afsluiten werd het weghalen van het wegdek al snel vervangen door een valbrug bij de versterkte woonsteden. Dan werd daar het houten wegdek, ook wel val genoemd, omhooggetrokken tegen de hamei aan, die onderdeel was van een aarden wal of muur. Op die manier was de boerderij, burcht of stad afgesloten.

In de marktstad Alkmaar was het belangrijk dat een schip met voldoende vracht onder de brug door kon varen. Maar de handelaren, winkeliers en ambachtslieden van de stad wilden met zo min mogelijk obstakels, zoals hoge bruggen, waar zij hun handkar tegenop moesten duwen. Een brug die open kon, was voor beiden een goede oplossing. De vrachtschepen konden volgeladen worden en hoefden ook hun mast niet te strijken om op de losplaats te komen. Bij de andere oplossing, met het wegdek hoger boven het water, zouden in Alkmaar bredere grachten en straten erlangs nodig zijn, waardoor er meer ruimte aanwezig was voor de opritten naar de brug. Dat betekende voor de ambachtslieden met hun handkar dat zij minder vracht konden meenemen of met twee man achter de handkar moesten lopen en de schippers zouden hun masten moeten strijken. Op oude kaarten van Alkmaar hebben de kaartenmakers naast de huizen ook schepen getekend. Daarop is te zien hoe ver schepen de stad in konden varen.

kaart C. Drebbel 1597

In de marktstad Alkmaar zijn het vooral ophaalbruggen geworden. Dat waren er vroeger veel meer, alleen het Luttik Oudorp en de Mient zijn nog via een ophaal- en een basculebrug bereikbaar. De overige ophaalbruggen hebben geen functie meer omdat er links en rechts een vaste brug ligt met een beperkte doorvaarthoogte.

Technisch gesproken is de ophaalbrug zo ontworpen dat het gewicht van het wegdek even zwaar is als het contragewicht, dat boven op de hamei rust. De brug kan dan door een man zonder mechanische ondersteuning geopend en gesloten worden.

Binnen en direct rond de binnenstad heeft Alkmaar twaalf ophaalbruggen, waaronder die van beton met het uiterlijk van een ophaalbrug over de Oudegracht. Dat wordt gecompenseerd met de volgende brug bij de voormalige Stadstimmerwerf. Dat is namelijk de enige nog geheel houten ophaalbrug

Werfbrug

Verder zijn er twee modernere stalen robuuste exemplaren. De overige ophaalbruggen zijn met een stenen bruggenhoofd met de wallekant verbonden.

Wel jammer dat de hekken van de brug als fietsenstalling gebruikt worden. Daardoor verdwijnt het zicht op brug en de aantrekkelijkheid van de binnenstad.