Bruggen in Alkmaar, bijzonderheden op kaarten – door Lucas Zimmerman

Van de stad Alkmaar zijn er maar een beperkt aantal kaarten, maar voldoende om beeld te krijgen van de ontwikkelingen. Het begint in 1540, daar is Alkmaar onderdeel van een kaart met de Berger- en Egmondermeer. De stad is klein weergegeven, maar geeft voldoende details weer om een aantal bruggen te laten zien. Een kaartje uit 1558 geeft de situatie weer rond een discussie over bruggen bij het Waagplein.

Dan volgen er kaarten met Alkmaar als hét onderwerp van de kaart, de eerste is gemaakt rond 1560. Daarna volgen de kaarten uit 1597, 1650, 1780, 1823, 1865 etc. Een uitzondering is de kaart van Alkmaar van rond het beleg in 1573, die gemaakt is om de waterhuishouding aan de noord- en zuidkant van Alkmaar te laten zien. Hier is Alkmaar maar een onderdeel van het geheel, maar met voldoende detail om de bruggen te onderscheiden.

Met deze historische kaarten laat zich het verhaal van de bruggen vertellen. Hier een aantal bijzonderheden over de bruggen.

De oudst bekende kaart met Alkmaar is de kaart van de Berger- en Egmondermeer, Alkmaar staat onderaan de kaart, rechts vanuit het midden, als een postzegel weergegeven. Door de naam van het Ritsevoort is Wagenaarsbrug te herkennen, verder is op de kaart boven de Grote Kerk de brug bij de Geesterpoort, nu tussen het huidige Zevenhuizen en de Gasthuisstraat, te zien. Rechts op kaart zijn de eveneens verdwenen Quakelbrug, de huidige Kwakelkade en de brug bij de Pieterspoort te zien.

Een ander kaartje, meer een situatieschets, laat de Mient langs het Waagplein zien. Daarop zijn vier bruggen getekend, waarvan de middelste, een ophaalbrug er maar heel kort heeft gelegen. Er was sprake van een Kijfbrug, er werd dus gediscussieerd, over de ligging en wie dit zou betalen.

De eerste kaart die alleen Alkmaar als onderwerp heeft, met het direct omliggende gebied, is een kaart uit 1560 van Jacob van Deventer. Deze maakte hij in opdracht van Filips II samen met 226 andere kaarten van steden in de Lage Landen, Frankrijk, grenzend aan België, Luxemburg en Duitsland, grenzend aan Nederland. De definitieve, netkaarten zijn in drie atlasvolumes ondergebracht, twee atlassen I en III bevinden zich in de Nationale bibliotheek in Madrid. Nummer II is zoekgeraakt. De klad-, minuutkaart van Alkmaar bevindt zich in het Noord-Hollands Archief in Haarlem. De kaart is bijzonder omdat deze gedetailleerd is, met de nauwkeurigheid van de kadasterkaart uit 1823. Alles, vanaf het Zevenhuizen tot aan de Bierkade en vanaf de Kanaalkade tot aan de Oudegracht, is herkenbaar. Tevens zijn de Frieseweg met de Munnikenweg de Kennemerstraatweg te zien. Herkenbaar zijn alle bruggen, ook die over de gedempte wateren.

Op de kaart, niet voor Alkmaar gemaakt, staan alle droogmakerijen rond Alkmaar getekend, van de Daalmeer in het noorden tot aan de Kooimeer in het zuiden. Op deze kaart die gedateerd wordt op 1573 is goed de overgang te zien van de middeleeuwse stad met de oude vestingmuur met ronde torens, die nog intact is en de nieuwe, toen moderne vestingwal met bolwerken volgens Italiaans ontwerp aan de west- en zuidkant van de stad. Alle grachten en bruggen zijn te herkennen.

De kaart van Cornelis Drebbel uit 1597 is een mijlpaal van de stedelijke ontwikkeling te zien. De stad bereikt haar omvang die tot aan de aanleg van Noord-Hollands Kanaal niet verandert. De kaart geeft nu een ander beeld van de stad, de gebouwen zijn nu in vogelvlucht getekend. Het Veneetse Eiland moet nog worden aangelegd en aan de noordzijde is een nooit gebouwd bolwerk te zien.

Op de kaart van Johannes Blaeu uit 1650 is de stad compleet, het Veneetse Eiland is aangeplempt, het niet aangelegde bolwerk is verdwenen en de rond de stad gelegen plezier- en nutstuinen zijn ingetekend. Verder verandert er weinig, behalve dan dat er een renvooi is toegevoegd, waarop de straten staan vermeld. De bruggen zijn wel getekend maar niet met naam genoemd.

Een aparte kaart is die van rond 1780. Deze is gemaakt na een dispuut tussen de stad Alkmaar en het waterschap. Alkmaar wilde de Hogebrug verstenen, dat wil zeggen de houten onderbouw van de brug zou in steen worden uitgevoerd bij het vervangen van de brug. Op termijn zou dit onderhoudskosten besparen voor de gemeente Alkmaar. Echter door het verstenen zouden de doorstroomopeningen onder de brug kleiner worden en dat was een probleem voor het waterschap. Alkmaar was namelijk onderdeel van de waterhuishouding in de Schermer, waarbij de afvoer van water via Alkmaar naar de Noordzee noodzakelijk was. Bij het kleiner worden van de doorstroomopeningen zou er onvoldoende water kunnen worden afgevoerd bij hevige regenbuien. Voor het bruggenverhaal is het belang van de kaart, dat de belangrijkste bruggen voor het doorstromen van het water, worden beschreven.

De kaart van rond de aanleg van het Noord-Hollands Kanaal (1823) is interessant omdat de kaart is met de grote veranderingen van de stad. Het Schermereiland wordt van de stad afgesneden, geamputeerd. Bruggen verdwijnen en het Victoriepark ontstaat.

Het bijzondere van de kaart uit 1865 is dat deze weer een ruimer gebied rond de stad laat zien, die we sinds 1560 en 1573 niet meer hebben gezien. Tevens is er een uitgebreid renvooi in de linker benedenhoek te zien.

Op kaarten hierna verdwijnen de Nieuwesloot en de Laat als gracht en daarmee ook hun bruggen. Daarover is meer te lezen in het boek Bruggengeschiedenis van Alkmaar.